“Hóng giấy mời đóng 7,5 triệu”. “Không sợ bị phạt 7,5 triệu à.” Hoặc chỉ ngắn gọn là “7,5 triệu”.
Trên mạng xã hội, chúng ta dễ dàng bắt gặp những bình luận có nội dung như trên ở các bài viết hoặc bản tin về chính trị, xã hội hoặc pháp luật.
Không ai bảo ai, chỉ cần đọc những bình luận này, hầu hết mọi người đều hiểu 7,5 triệu ở đây là gì và tại sao người ta lại phản hồi như vậy.
Sau hàng loạt vụ việc công an xử lý người dân vì cho rằng họ đăng tải, chia sẻ “thông tin sai sự thật, xuyên tạc”, mức phạt hành chính 7,5 triệu đồng đã trở thành nỗi e dè và ám hiệu chung cho sự tự kiểm duyệt của rất nhiều người. [1]
Đằng sau mỗi quyết định xử phạt 7,5 triệu đồng không chỉ là một khoản tiền, mà còn là sự thu hẹp không gian biểu đạt ý kiến trong đời sống công cộng và mất đi quyền tự do ngôn luận.
Công an căn cứ vào đâu để xử phạt?
Nguồn gốc của việc xử phạt đối với những người được cho là “đưa tin sai sự thật”, “xuyên tạc”, “chống phá”, v.v. bắt đầu từ năm 2020 – trong thời điểm đại dịch COVID-19 đang bùng phát ở Việt Nam. [2]
Lúc đó, nhiều người dân đã đăng tải và chia sẻ những thông tin về những ca mắc mới/tử vong hay những bất cập trong công tác phòng chống dịch bệnh của nhà nước, v.v. Những thông tin này được chính quyền gọi là “bịa đặt, làm nhiễu loạn, gây tâm lý hoang mang, gây khó khăn cho công tác phòng, chống dịch”. Đồng thời, chính quyền cũng cho rằng “thế lực thù địch, phản động trong và ngoài nước” đã lợi dụng tình hình hình dịch bệnh để phát tán “nhiều thông tin sai sự thật, xuyên tạc” về công tác chỉ đạo và kiểm soát dịch bệnh của nhà nước.
Thời điểm đó, chính quyền Việt Nam đã “xác minh, làm việc” với gần 700 trường hợp được cho là đưa tin sai sự thật và xử lý hơn 300 cá nhân “tung tin giả” về dịch COVID-19. [3] Trong đó có người bị xử phạt chỉ vì đưa ra nghi ngờ về tính minh bạch của Quỹ Vaccine. [4][5]
Thế nhưng, chính quyền vẫn thấy cần có một chế tài mạnh mẽ và bao quát hơn để có thể kiểm soát thông tin trên mạng xã hội.
Nghị định 15 và “điều khoản 7,5 triệu”
Vậy là Nghị định 15/2020/NĐ-CP về “xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bưu chính, viễn thông, tần số vô tuyến điện, công nghệ thông tin và giao dịch điện tử” đã được ban hành vào ngày 3/2/2020, thay thế cho Nghị định 174/2013/NĐ-CP. [6][7] Đến nay, việc xử phạt theo Điều 101 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP vẫn được áp dụng thường xuyên, đều đặn, để kiểm soát các thông tin trên mạng xã hội, đặc biệt là những tin về Đảng Cộng sản, các cơ quan nhà nước, lãnh đạo cấp cao, chủ trương, chính sách pháp luật, v.v.
Trước thềm Đại hội 14 của Đảng Cộng sản, việc xử lý các phát ngôn như vậy được đẩy mạnh rõ rệt. [8] Tuy nhiên, trong không ít bản tin, báo chí nhà nước chỉ mô tả hành vi và quá trình xử lý kèm lời răn đe, mà không nêu rõ căn cứ pháp lý hay thậm chí không công bố cụ thể mức tiền phạt. [9][10]
Việc xử phạt dựa trên quy định tại điểm a khoản 1 Điều 101 của Nghị định 15/2020/NĐ-CP (được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định 14/2022/NĐ-CP) của Chính phủ. [11][12] Cụ thể, điều khoản này quy định hành vi lợi dụng mạng xã hội để “cung cấp, chia sẻ thông tin giả mạo, thông tin sai sự thật, xuyên tạc, vu khống, xúc phạm uy tín của cơ quan, tổ chức, danh dự, nhân phẩm của cá nhân” là một trong những hành vi “vi phạm các quy định về trách nhiệm sử dụng dịch vụ mạng xã hội; trang thông tin điện tử được thiết lập thông qua mạng xã hội”.
Nhưng có một điểm mâu thuẫn là, luật quy định khung xử phạt cho hành vi trên là từ 10-20 triệu đồng, thế nhưng công an thường lấy mức 7,5 triệu để xử phạt. Thực tế này có thể xuất phát từ thông lệ về mức phạt hành chính lâu nay. [13] Theo đó, mức xử phạt hành chính thường ở khung 5-10 triệu đồng/vi phạm nên các cơ quan nhà nước thường chọn mức phạt 7,5 triệu đồng để xử phạt cho hầu hết hành vi.
“Điều khoản 7,5 triệu”: Phiên bản hành chính của Điều 117 và Điều 331 Bộ luật Hình sự
Về bản chất, khi muốn xử lý những hành vi được cho là vi phạm pháp luật, xâm phạm lợi ích công nhưng có tính chất đơn giản và mức độ nguy hiểm thấp hơn tội phạm thì cơ quan nhà nước sẽ dùng các biện pháp hành chính như cảnh cáo, phạt tiền, tịch thu tang vật, v.v. Khi mức độ lan tỏa hoặc ảnh hưởng tăng lên, các biện pháp hình sự sẽ được kích hoạt.
Ranh giới giữa xử phạt hành chính và truy cứu trách nhiệm hình sự chủ yếu dựa trên đánh giá chủ quan của cơ quan chức năng về “mức độ ảnh hưởng”. Cùng là đăng tải, chia sẻ, bình luận những thông tin được cho “sai sự thật”, “xuyên tạc”, “chống phá”, xúc phạm cơ quan này, bôi nhọ lãnh đạo kia, nhưng có người bị xử phạt hành chính và có người bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đơn cử như việc Công an TP. Hà Nội khởi tố và bắt giam bà Hoàng Thị Hồng Thái. [14] Khi đọc kết quả điều tra ban đầu mà công an công bố và những thông tin báo chí cung cấp, ta lại thấy những cáo buộc quen thuộc như “có hành vi đăng lại bài viết từ nhiều trang chính trị phản động”. [15] Các cáo buộc này cũng thường xuyên xuất hiện trong các bài viết về việc xử phạt 7,5 triệu đối với người dân. [16]
Tuy nhiên, điểm mấu chốt khiến bà Hồng Thái bị khởi tố về tội “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống nhà nước” theo Điều 117 của Bộ luật Hình sự 2015 chính là ở số lượng và mức độ ảnh hưởng của những bài đăng.
Bà Thái được công an đánh giá là một Facebooker khá nổi tiếng với trang Facebook cá nhân có tên “Hong Thai Hoang” có hơn 91.000 người người theo dõi (tại thời điểm công an thống kê). [17][18] Đồng thời, những bài viết của bà cũng thu hút hàng nghìn lượt tương tác, tạo nên sự lan tỏa thông tin tương đối lớn.
Một ví dụ tiêu biểu khác để thấy rõ cách chính quyền xử lý với từng trường hợp khác biệt đó là vụ việc của Lê Trung Khoa. Trong đó, nhà báo Lê Trung Khoa xác định là một nhà bất đồng chính kiến lâu năm và có sức ảnh hưởng lớn. Ông Khoa là chủ bút của tờ Thoibao.de ở Đức – trang này thường xuyên đăng các “tin nội bộ” về những vụ đấu đá và tranh giành quyền lực trong Đảng Cộng sản. Vậy nên, ông Khoa bị tuyên mức án 17 năm tù giam theo Khoản 2 Điều 117 Bộ luật Hình sự. [19] Mặt khác, những người chia sẻ hay bình luận dưới bài viết của ông Lê Trung Khoa và Thoibao.de chỉ bị xử phạt hành chính. [20]
Có thể thấy, chính quyền Việt Nam đã nỗ lực xây dựng một bộ công cụ pháp lý liên hoàn và rất toàn diện để kiểm soát chặt chẽ quyền tự do ngôn luận. Để xử phạt những hành vi của đang ở mức độ “chống phá nhẹ” thì chính quyền có điểm a Khoản 1 Điều 101 Nghị định 15/2020/NĐ-CP. Còn khi xử lý những nhà bất đồng chính kiến, nhà hoạt động nổi tiếng, hoặc những người đấu tranh quyết liệt cho những vấn đề nhạy cảm về đất đai, bầu cử, v.v. thì chính quyền vận dụng Điều 331 hoặc Điều 117 Bộ luật Hình sự, v.v. [21]
Điểm chung của những công cụ trên trên đó là đều có cách diễn đạt mơ hồ, trao cho cơ quan chức năng quyền giải thích và áp dụng pháp luật một cách tùy tiện.
Tự do ngôn luận ở Việt Nam ngày càng đắt đỏ
Trước hết, cái giá đắt có thể dễ dàng thấy đầu tiên đó là việc người dân phải trả tiền để được nói những thứ chính quyền cho là “sai sự thật”, “xuyên tạc”, “chống phá”. Chỉ một bình luận hay một thao tác chia sẻ bài viết trên mạng xã hội cũng có thể mất số tiền 7,5 triệu đồng.
Số tiền này có lớn không? Hãy nhìn vào thu nhập trung bình của người dân để thấy.
Theo thống kê của Bộ Nội vụ, thu nhập bình quân của người lao động Việt Nam ở năm 2025 là 8,31 triệu đồng/tháng. [22] Như vậy, một người lao động bình thường có thể mất gần một tháng lương để được đăng tải và chia sẻ những bài viết mà mình thấy đồng tình trên mạng xã hội, nếu nội dung đó bị chính quyền gắn nhãn “chống phá”.
Tuy nhiên, mất tiền bạc chưa phải là điều đánh đổi lớn nhất, nhiều người còn phải chịu cái giá lớn hơn rất nhiều, đó là mất tự do. Theo Project 88, tính đến 31/10/2025, có 187 nhà hoạt động đang bị chính quyền Việt Nam giam giữ và 439 nhà hoạt động đang gặp rủi ro. [23] Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (Human Rights Watch) cũng cho biết trong 10 tháng đầu năm 2025, có ít nhất 40 người đã bị chính quyền Việt Nam bắt giữ theo những điều, khoản pháp luật mơ hồ như Điều 331, Điều 117 của Bộ luật Hình sự. [24]
Thậm chí, những nhà bất đồng chính kiến không chỉ mất tự do mà còn bị xúc phạm nghiêm trọng về danh dự, nhân phẩm.
Sau khi bà Hoàng Thị Hồng Thái bị bắt, trang Facebook Tifosi – nổi tiếng với nội dung thân chính quyền – đã đăng bài khai thác đời tư, kèm theo những cáo buộc không có căn cứ về bà Thái. [25]
Thực tế này đúng như bà Thái đã viết: “Tôi không buồn vì cuộc đời khó. Tôi buồn vì mình đã chọn không phản bội chính mình, mà cái giá cho lựa chọn đó… quá đắt.” [26]
“Haha” – biểu tượng của sự bất lực
Rộng hơn, thứ người dân Việt Nam đã và đang bị mất dần đó chính là quyền tự do ngôn luận – một quyền được hiến định tại Điều 25 Hiến pháp 2013 và cũng bị chính văn bản pháp lý tối cao này hạn chế tại khoản 2 Điều 14. [27]
Sau hàng loạt trường hợp bị xử phạt và bắt giữ, nhiều người dùng Facebook đã chuyển qua một một hình thức bày tỏ ý kiến mới, đó là thả biểu tượng cảm xúc “haha” ở các bài đăng nhạy cảm. Nhiều người còn bình luận thêm “không biết thả haha có bị phạt không nhỉ?”.
Thực tế đó nghe có vẻ hóm hỉnh và buồn cười, nhưng nhìn sâu hơn, đó chính là sự bất lực của người dân trong việc biểu đạt ý kiến trước những vấn đề chính trị – xã hội của đất nước. Bởi họ đang dần mất đi những phương thức chính đáng khác để nói lên quan điểm, tiếng nói của mình trong một môi trường ngôn luận bị ràng buộc.
