NGƯỜI KỂ CHUYỆN HAY NHÀ VẬN ĐỘNG?

Trong các cuộc tranh luận gần đây liên quan đến bộ phim The General: Vietnam in the Age of To Lam, nhiều ý kiến tập trung vào nội dung bộ phim, quan điểm chính trị của đạo diễn hoặc phản ứng của những người tham gia.

 

Nhưng đằng sau những tranh luận đó còn tồn tại một câu hỏi lớn hơn: Một nhà làm phim tài liệu có trách nhiệm gì đối với những người xuất hiện trong tác phẩm của mình? Đây không phải là câu hỏi dành riêng cho một bộ phim hay một đạo diễn cụ thể. Đây là câu hỏi của toàn bộ ngành phim tài liệu, báo chí điều tra và các dự án truyền thông làm việc với những nhóm người dễ bị tổn thương. Trong nhiều năm qua, các tổ chức báo chí, nhân quyền và nghiên cứu xã hội đã hình thành một số chuẩn mực chung nhằm bảo vệ những người tham gia. Trong số đó, có ba nguyên tắc đặc biệt quan trọng.

 

 

Chuẩn mực thứ nhất: Đồng thuận phải là đồng thuận được thông báo đầy đủ Một người đồng ý xuất hiện trước máy quay không đồng nghĩa với việc họ đã hiểu đầy đủ mọi hệ quả có thể xảy ra. Trong thực hành quốc tế, khái niệm Informed Consent không chỉ đơn giản là một cái gật đầu hay một tờ giấy ký tên. Người tham gia cần biết: Dự án là gì? Ai là người thực hiện? Mục tiêu của dự án là gì? Bộ phim sẽ được công chiếu ở đâu? Đối tượng khán giả là ai? Những rủi ro nào có thể phát sinh đối với bản thân và gia đình họ? Đặc biệt khi đối tượng tham gia là người tị nạn, nhà hoạt động, người tố giác hoặc những cá nhân đang ở trong hoàn cảnh dễ bị tổn thương, yêu cầu về minh bạch càng phải cao hơn. Điều đó không có nghĩa người thực hiện phải dự đoán mọi tình huống có thể xảy ra. Nhưng họ có trách nhiệm bảo đảm rằng người tham gia hiểu được bản chất của dự án và các nguy cơ có thể lường trước.

 

Chuẩn mực thứ hai: Không gây hại quan trọng hơn tạo tác động. Trong giới nhân quyền có một nguyên tắc nổi tiếng: Do No Harm (không gây hại). Trong báo chí cũng có một nguyên tắc tương tự: Minimize Harm (giảm thiểu tổn hại). Một bộ phim có thể tạo ra nhận thức xã hội. Một bộ phim có thể thúc đẩy thảo luận công khai. Một bộ phim có thể góp phần tạo ra áp lực chính trị hoặc thay đổi chính sách. Nhưng không có mục tiêu nào trong số đó được phép khiến sự an toàn của những người dễ bị tổn thương trở thành vấn đề thứ yếu. Khi một người tham gia cho biết họ đang gặp rủi ro hoặc cảm thấy không an toàn, câu hỏi đầu tiên không nên là bộ phim có thành công hay không. Câu hỏi đầu tiên phải là: Nguy cơ đó có thật hay không, và cần làm gì để giảm thiểu nó? Đây là điểm mà nhiều dự án truyền thông thường gặp khó khăn. Khi một tác phẩm đã được phát hành, động lực mở rộng công chúng, mở rộng ảnh hưởng và tiếp tục quảng bá đôi khi có thể xung đột với lợi ích hoặc cảm nhận an toàn của những người xuất hiện trong tác phẩm. Đó chính là lúc nguyên tắc “không gây hại” cần được đặt lên bàn cân.

 

Chuẩn mực thứ ba: Trách nhiệm không kết thúc khi phim ra mắt. Có một quan niệm khá phổ biến rằng trách nhiệm của nhà làm phim kết thúc khi bộ phim hoàn thành. Nhưng trong các dự án liên quan đến người tị nạn, nạn nhân bạo lực, nhà hoạt động hoặc các nhóm dễ bị tổn thương, ngày càng nhiều chuyên gia nhấn mạnh đến khái niệm: Duty of Care (trách nhiệm chăm sóc). Điều này không có nghĩa người làm phim phải chịu trách nhiệm cho mọi diễn biến xảy ra sau đó. Nhưng nó có nghĩa rằng họ không thể hoàn toàn tách mình khỏi các hệ quả mà người tham gia đang phải đối mặt nếu những hệ quả đó có liên quan trực tiếp đến dự án. Khi một người tham gia lên tiếng về những nguy cơ mà họ cho rằng mình đang gặp phải, phản ứng đầu tiên của một thực hành có trách nhiệm không nên là tranh luận về động cơ của người đó. Phản ứng đầu tiên nên là đánh giá rủi ro, lắng nghe các quan ngại và xem xét những biện pháp giảm thiểu tổn hại có thể thực hiện được.

 

Vì sao những chuẩn mực này quan trọng? Những câu hỏi trên không nhằm kết luận đúng sai đối với bất kỳ cá nhân hay tổ chức nào. Nhưng các tranh luận gần đây xung quanh bộ phim The General cho thấy đây không còn là những vấn đề lý thuyết. Chúng là những câu hỏi thực tế về cách chúng ta đối xử với những người dễ bị tổn thương khi họ trở thành một phần của những câu chuyện lớn hơn chính họ. Một bộ phim có thể được đánh giá qua doanh thu, giải thưởng, số lượng khán giả hoặc tác động xã hội mà nó tạo ra. Nhưng cuối cùng, một bộ phim tài liệu cũng cần được đánh giá bằng một tiêu chuẩn khác: Nó đã đối xử với những con người xuất hiện trong bộ phim như thế nào?

 

Bởi lẽ giá trị của người kể chuyện không chỉ nằm ở khả năng kể một câu chuyện hấp dẫn. Mà còn nằm ở cách họ đối xử với những người đã trao cho họ câu chuyện đó.